Konya Osmanlı'nın Vilayeti Oldu

Konya Vilayet Oldu

Osmanlı Devleti’nde ilk resmî nüfus sayımı 1831’de yapılmıştır. Bu tarihten önceki rakamlar tahminî rakamlardır. Konya’nın 1831 sayımındaki nüfusu 30 bin olarak tespit edilmiştir. Bu nüfus 1882’de 38 bine, 1889’da 40.795’e ulaşmıştır. Konya’nın 1906’daki nüfusu ise 60 bin olarak bilinmektedir. Bu rakam esas alındığında Konya’nın Selçuklu’nun parlak dönemindeki nüfusuna ancak yaklaşık olarak 600 yıl sonra ulaşabildiği söylenebilir.

Osmanlı Devleti’nde 1826 yılında ‘Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ile yeni bir askerî teşkilatlanmaya gidilmiş, Konya bu yeni teşkilatlanmanın bölge merkezlerinden biri hâline getirilmiştir. II. Mahmud başkanlığında toplanan ‘Meclis-i Şura’da 2 Eylül 1836’da alınan karar ile Karaman Eyaleti bünyesinde “Redif-i Mansure-i Konya Müşirliği” unvanıyla kurulan bölgeye; Akşehir, Beyşehir, İçil, Niğde ve Aksaray sancakları bağlanmıştır.^[74]

Beylerbeyliği (Eyalet) başkenti Konya, Osmanlı Devleti’nde 1867’de yapılan idari reformla vilayete dönüştürülmüştür. Osmanlıda Eyaletten Vilayete geçiş 1864’te çıkarılan Vilayet Nizamnamesi ile olmuştur. Üç yıllık bir pilot uygulamadan sonra eyaletler 1867’de vilayete dönüştürülmüştür. Konya, vilayet kararıyla da geniş bir coğrafyanın merkezi olmuştur.  Adli, idari ve mali yapılanmalarla desteklenen yeni sistem bugünkü idari taksimata giden yolun başlangıcı kabul edilmektedir. Bu değişiklik sonucunda Karaman Eyaleti lağvedilerek yerine ‘Konya Vilayeti’ kurulmuştur. 1867 yılında ilan edilen vilayetler nizamnamesi ile kurulan Konya Vilayeti’ne, Konya, İçil (Silifke-Mut-Ermenek), Niğde, Isparta ve Teke (Antalya) sancakları bağlanmıştır. Cumhuriyet dönemine kadarki süre içerisinde idari taksimatta bazı değişiklikler olmuştur. İçil (Silfke-Mut-Ermenek) 1871’de Adana Vilayetine bağlanmıştır. Antalya 1914’te, Niğde 1918’de, Isparta 1920’de müstakil sancak olmuştur. Cumhuriyet döneminde 1924 Anayasası ile Livalar (sancak) kaldırılmış, bunların büyük bölümü vilayet hâline getirilmiştir. 1924’te müstakil sancaklardan Niğde, Isparta, Antalya ile Burdur Sancağı vilayet olurken, İçil (Silifke-Mut) önce 1924’te vilayet yapılmış, sonra 1933’te Mersin vilayeti ile birleştirilerek İçil (İçel) Vilayetine dönüştürülmüştür. 1924’te kurulan Konya Vilayeti bugünkü Konya ili ile Karaman ilini içerisine alan toprakları kapsamaktaydı.  Karaman’ın ise 1989 yılında il yapılması ile Konya ili bugünkü hâlini almıştır.^[75]

Osmanlı’nın son dönemlerinde Konya’da tarım ve hayvancılığın ön planda olduğu görülmektedir. Şehrin yakın çevresi bağ ve bahçeleriyle meşhur olmuştur. Meram Bağları, Selçuklu döneminde olduğu gibi Osmanlı döneminde de önemini korumuştur.  Evliya Çelebi, seyahatnamesinde Meram Bağlarını şöyle anlatmaktadır: “Budin hududunda Peçevi Sirem şehrinin kale ardındaki Baruthane mesiresi, Kırım yarımadasının Sodak Bağı, İstanbul’un yüz yetmişten fazla bahçe ve gülistanı, Malatya’nın Uspuzu’su, Tebriz’in Şah-ı Cihan bağı bu Konya’nın Meram mesiresinin yanında bir çimenlik bile değildir.”  O dönemde Konya’yı ziyaret eden yerli yabancı seyyahların çoğu Konya şehir merkezindeki yeşil dokuya dikkat çekmektedirler. Şehrin endüstriyel olarak dokuma, deri ve helva üretimi ile ön planda olduğu görülmektedir.

Hicaz Demiryolu

Osmanlı’yı en fazla uğraştıran beyliğin Karamanoğlu Beyliği olması Osmanlı yönetiminde bölgeye karşı bir hassasiyet oluşturmuştur. Osmanlılar ile Karamanoğulları arasında çoğu bizatihi Konya ve civarlarında meydana gelmiş 16 savaş ve çatışma söz konusudur. Osmanlı yönetiminin gözü, Konya’yı kendi topraklarına kattıktan sonraki dönemin başlarında Konya’nın üzerinde olmuştur. Bölgede oluşabilecek bir hareketlenmeye karşı hep duyarlı kalınmıştır. Bu süreçte Karamanoğulları ve onları destekleyen bazı ailelerin göçe tabi tutuldukları görülmektedir. Bölgedeki sosyal yapı çeşitli hassasiyetler gözetilerek dengede tutulmaya çalışılmıştır. Konya bu gelişmelerden olumsuz etkilenmiş, şehir eski cazibesini yitirmiştir. Öte yandan, genişleme ve büyüme döneminde Osmanlı, Anadolu’dan ziyade yeni fethedilen topraklara odaklanmıştır. Bunun da başta Konya olmak üzere tüm Anadolu şehirlerine olumsuz bir yansıması olmuştur. Ancak son asırda durum değişmiştir. İçeride ve dışarıda büyük sıkıntılar yaşamaya başlayan devlet, Anadolu’ya yönelmek zorunda kalmıştır. XIX.asrın son çeyreğinden itibaren Konya’ya özel bir önemin verildiği görülmektedir. Bunda hiç şüphesiz Konya’yı batıda başkent İstanbul, güneyde ise Bağdat ve Hicaz’a bağlayan demiryolunun büyük rolü vardır. Konya bu hatla İstanbul üzerinden Rumeli Demiryollarına ve dolayısıyla Avrupa’ya bağlanmıştır. Konya Avrupa ile Hicaz arasında önemli bir kavşak noktasında olmuş, çeşitli yatırımlar almaya başlamıştır.

1895’de İstanbul-Bağdat demiryolunun Konya’ya ulaşması ve bir yıl sonra 1896’da hizmete açılması şehrin gelişiminde yeni bir milat olarak kabul edilmektedir.^[76] Bu sayede hem ulaşım rahatlamış hem de Konya’da üretilen malların (başta tahıl) dış piyasalara arzı kolaylaşmıştır.  ‘Konya Demiryolu ile dış dünyaya yeniden açılmıştır.’ denilebilir.

Sıkıntılı Yıllar

Osmanlı döneminin son asrında, özellikle de I.Dünya Savaşı ve İstiklâl Harbi sürecinde tüm Anadolu’da olduğu gibi Konya’da da büyük sıkıntılar yaşanmıştır. Bu dönemde Anadolu’yu gezen batılı seyyahlar Selçuklu Payitahtının diğer bazı Anadolu illerine oranla (Sivas-Kayseri) daha harap ve sahipsiz olduğunu zikretmektedir. Ancak aynı seyyahlar tespitlerinin devamında, Konya’nın tarihî mirası ve stratejik konumu itibariyle kıyasladıkları illerin çok ötesinde bir potansiyele sahip olduğunu ifade etmektedirler. 1839 yılında Konya’ya gelen William Francis Ainsworth isimli seyyah ile 1835-1839 yıllarında Anadolu’da bulunan Alman mareşali Helmuth Von Moltke yaptıkları tespitlerde bu yönlü ifadelere yer vermişlerdir. Tanzimat sonrasında (1839) Konya’da şehrin gelişimine dönük bazı adımların atıldığı görülmektedir.  

Yazının devamı