Konya’nın Görsel ve İşitsel Medya Serüveni

İlk Sinema

Bir medya aracı olmadığı hâlde sonraları TV yayıncılığının temelini oluşturan ‘sinema’yı da ele almakta fayda var. Yüzyılın icadı olarak tarihe geçen kinetoskop, Lumiére Kardeşler’in 1895 yılında patent almasıyla sinema çağını başlattı. Sinema sektörü 1896 yılından başlamak üzere gelişmeye başladı.^[109] Osmanlı Devleti’nde ilk film gösterimi, Rumen sinemacı Sigmund Weinberg tarafından, 1896 yılında başkent İstanbul'daki Yıldız Sarayı'nda gerçekleştirilmiştir. Bunu, 1897'de Weinberg'in Beyoğlu ve Şehzadebaşı semtlerindeki halka açık gösterileri izlemiştir.^[110]

Konya'nın İlk Sineması

 
İstanbul dışında ilk sinema salonu 1909 yılında İzmir’de açılmıştır. Konya’da ilk sinema gösterimi bu tarihten bir yıl sonra 1910 yılında, Amerikalı misyoner Dr.Dat’ın özel hastanesinde “Hıristiyan Gençlik Teşkilatı” tarafından gerçekleştirilmiştir. İlk sinema salonu Sanayi Mektebi Sineması adıyla o dönem Sanayi Mektebi olarak adlandırılan binada (Mevlâna Caddesi üzerinde bulunan bu bina günümüzde Zabıta binası olarak kullanılıyor-bu binanın marangoz atölyesinin üstündeki salon) mektep bünyesinde 1913 yılında açılmıştır. İkinci sinema salonu Rum Okulu yanında 1910 yılında inşa edilen salon olup bu salon tiyatro amaçlı kullanılmaktayken burada 1918 yılında sinema filmleri gösterilmeye başlanmıştır. Bina, 1923 yılında belediye mülkiyetinde sinema salonuna dönüştürülmüş ve  ‘Belediye Sineması’ şeklinde adlandırılmıştır.  Sinema Alâeddin Tepesi’nin güneydoğusunda bulunmaktaydı. Bu binanın siyasi sebeplerle 1955 yılında yakıldığı söylenegelmektedir. Sanayi Mektebi bünyesinde ve Belediye bünyesindeki bu iki sinemadan sonra açılan ilk özel sinema salonu, Tevfik Ceylani isimli şahıs tarafından 1938 yılında (Alâeddin Caddesi üzeri, Eski Belediye Binası Karşısı-günümüzde banka şubelerinin olduğu alan) inşa edilmiştir.  Buraya ‘Yeni Sinema’ adı verilmiştir.^[111] Bu tarihten sonra Konya’da çok sayıda sinema salonu (yazlık-kışlık) açılmıştır. Şahin, Ferah, Zafer, Park, Saray, Rüya, Büyük bunlardan bazılarıdır. Bu sinema salonları TV’nin günlük hayatımıza girmesinin ardından ayakta kalamamışlar çoğunun yerine kendi adlarıyla pasajlar (ticari bina) yapılmıştır.^[112]

Bugün geniş manada ‘medya’ olarak tanımlanan gazetecilik radyo ile farklı bir hüviyete (işitsel/sesli medya) kavuşmuştur. İlk programlı radyo yayını ABD'de Kasım 1920'de yapılmıştır. İlk sürekli radyo yayını ise 1922'de İngiltere'de BBC tarafından gerçekleştirilmiştir. Türkiye’nin gazete ile tanışması yaklaşık üç asır süren bir gecikmeden sonra olurken radyo ile tanışması hızlı olmuştur. Neredeyse Avrupa ile eş zamanlı bir radyoculuk tarihine sahibiz. Türkiye’de ilk radyo yayın denemeleri İstanbul Radyosu adıyla İstanbul’da Mart 1927 yılında başlamış, ilk planlı ve düzenli yayın  6 Mayıs 1927 tarihinde yapılmıştır. Ankara’da ise radyo yayınlarına bir yıl sonra 1928 yılında başlanmıştır.^[113]

Radyo Konya'da

Radyo’nun Konya’ya gelişi şaşkınlık uyandıran hızda olmuştur. Konya Ticaret Odası, İstanbul’da başlayan radyo yayınlarının Konya’da dinlenebilmesi için harekete geçmiş ve bir radyo alıcısının temin edilmesi kararlaştırılmıştır.  İstanbul’a gönderilen bir ekip satın aldıkları cihazı 5 Teşrinievvel (Ekim) 1927 tarihinde Konya’ya getirmiştir. 6 lambalı, akümülatörlü radyo,  zorluklarla (anlayan kişi olmadığından) çalıştırılabilmiştir. Radyonun çalıştırılması için (bir türlü çalıştırılamıyor), alınan kararla Konya’da Traktör Makinisti olarak görev yapan bir uzmandan yararlanılmıştır.  Konya’nın bazı varlıklı ailelerinin, 500 liraya alınan (bir memur maaşı o dönem ortalama 8-10 TL) bu cihazdan satın alarak radyo yayınlarını (devlet radyosu) dinledikleri bilinmektedir. Radyo tüm Türkiye’de olduğu gibi Konya’da da özellikle 1940’lı yıllardan sonra yaygınlaşmıştır.^[114] Konya’da radyo yayınlarının dinlenmesi konusu ile İstanbul ve Ankara’da yapılan yayınları karıştırmamak gerekmektedir. İstanbul ve Ankara’da radyo istasyonu kurulmuş, Konya’da ise bu yayınların dinlenmesi için radyo temin edilmiştir. Sonraki yıllarda TRT’nin Konya’da bölge istasyonu kurmadığı dikkate alındığında ilk istasyonların kurulması ancak özel yayıncılığın başlaması ile mümkün olabilmiştir. 

İlk Özel TV

Türkiye’de özel radyo ve televizyon yayıncılığı 1990 yılı ortalarında başlamıştır. Özel radyo ve televizyon yayıncılığının yasal bir zeminin olmadığı (1982 Anayasası’na göre radyo-tv yayıncılığı ancak devlet eli ile yapılmaktaydı) bu dönemde ülkenin dört bir tarafında kısa sürede çok sayıda radyo kurulmuştur. Yasal altyapısı bulunmayan radyoların aynı zamanda kuruldukları ortamlar da yayıncılık için elverişli değildir. Bu nedenledir ki ilk özel radyonun hangisi olduğu ve ne zaman, nerede  yayına başladığı konusu tartışmalıdır. İlk dönem radyolarından bir kısmı çeşitli nedenlerle kısa süre sonra kapanmıştır.  Konya radyo yayınlarının (devlet) ilk dinlendiği illerden olduğu gibi özel radyoların da yayına başladığı ilk illerden olmuştur. İlin ilk özel radyosu olan Konyafm radyosu 7 Haziran 1991 tarihinde yayına başlamıştır. Bu radyoyu sonraki yıllarda yeni radyolar takip etmiş Konya’da şehir merkezinde ve ilçelerde yayın yapan çok sayıda radyo kurulmuştur. İlk yıllarda şehir merkezinde 16, ilçelerde 16 olmak üzere toplam 32 radyo istasyonunun kurulduğu tespit edilmiştir. Bunlardan bazıları zamanla yayın hayatını devam ettirememiş, kapanmıştır. Bir kısmının frekansları ise ulusal radyolarca kiralanmıştır. 

1920’li yıllarda icat edilse de ilk yüksek çözünürlüklü televizyon yayını İngiltere’de BBC tarafından 1936 yılında yapılmıştır. 31 Ocak 1968'de Türkiye'nin ilk deneme amaçlı (test yayın) televizyon yayını Ankara'da Mithatpaşa Stüdyosu'nda Mahmut Tali Öngören'in açılış konuşmasıyla başlamıştır. Bu ilk deneme yayını yaklaşık 1,5 saat sürmüştür. 1970’te İzmir Televizyonu, ardından 1971 yılında İstanbul Televizyonu faaliyete geçmiştir.^[115] İlk yayınlar düşük güçlü vericilerle yapılmıştır. Televizyon vericileri 1971’den sonra yükseltilmiş, ulaşılabilir yüksek tepelere (dağ) kuvvetli vericiler konulmuştur. Ankara Elmadağ’a 1973 yılında kurulan verici istasyonu ile yayınlar başkentin komşusu olan illerden izlenmeye başlamıştır. Bu ilk yayınlar (bazen illerde yansıtıcılar konularak güçlendirmeler yapılmıştır) net olmamanın yanında sık sık da kesilmektedir. Konya’da 1973 yılında bazı işletmelerle birlikte (çay bahçesi, pastane vb)  varlıklı ailelerin evlerinde televizyon alıcıları olduğu ve yayınların izlendiği bilinmektedir. Konya’da yayınların net bir şekilde izlenebilmesi, Karadağ’a kurulan (günümüzde Karaman ili sınırları içerisinde/o zaman Karaman Konya’ya bağlı idi) verici istasyonunun hizmete girmesi (14 Kasım 1975)  ile mümkün olabilmiştir.^[116] 

İlk Yerel TV SunTV

Ülkemizde ilk özel televizyon kanalı ise Magic Box-Star Tv adıyla 7 Mayıs 1990 yılında yayına başlamıştır. Bu tarihten sonra çok sayıda televizyon kanalı kurulmuştur. Günümüzde uydudan, platformlardan ve internetten yayın yapan yüzlerce kanal bulunmaktadır. Konya’da kurulan ilk özel televizyon kanalı 1 Nisan 1991 tarihinde yayına (yerel yayın-kurucu Esat Duysak) başlayan Suntv’dir. Bu kanalı, 10 Haziran 1992 tarihinde yayın hayatına başlayan Kontv takip etmiştir. Konya Büyükşehir Belediyesi (Halil Ürün dönemi) tarafından kurulan Kontv, belediyelerin  radyo ve tv yayını yapamayacakları yönünde çıkan 3984 sayılı yasadan sonra  özelleşmiştir. 25 Nisan 1995’te bölgesel kanal olan Kontv, 3 Haziran 1995’te uydu yayınına başlamıştır.  Kontv daha sonra bünyesine kattığı Yeni Konya Gazetesi, Konyafm radyosu, konhaber.com haber sitesi, yenikonya.com haber sitesi ile birlikte kısa adı ANMEG VAKFI olan Anadolu Medya Grup Vakfına devredilmiştir. Türkiye’nin ilk medya vakfı olan bu vakıfın merkezi Konya’dadır (Vakıf mütevellisi Ahmet Özer, Nurettin Bay, Mustafa Tatlısu, Ali Ayvat, İlker Özkan). Konya’da KTV (kurucu Rahim Özkaymak) ve  MRT adıyla iki kanal daha kurulmuştur. MRT  adlı kanal  (Mustaş TV, kurucular Mustafa Şirin-Abdullah Şirin) birçok defa sahip ve isim (MRT-KANAL 42, KANAL1, YENİKONYATV, KONYATV, KANAL42) değiştirmiştir. Bu kanalın frekansından günümüzde Kanal 42 logosu ile yayın (uydu) yapılmaktadır. Birçok kez el değiştiren bu TV kurumunun son sahip ve yöneticisi Muhsin Başarı olmuştur.

İlgili Madde Konya Basın Tarihi

İlgili Madde Medreselerden Dijital Kütüphanelere İlgili Madde Medyada Dijital Dönüşüm