Konya Coğrafya

Coğrafi Konum

İç Anadolu Bölgesi’nin güneyinde bulunan ova ve platolar ile Akdeniz Bölgesi’nin kuzeyindeki dağlık kesimin bir bölümünü içine alan Konya ili, Orta Anadolu’dan Akdeniz’e uzanan geniş bir coğrafyayı kapsamaktadır. İl topraklarının yaklaşık üçte ikilik kısmı düzlük, üçte birlik kısmı ise dağlıktır. 

Konya’nın da içerisinde bulunduğu Orta Anadolu Bölgesi’nin jeolojik yapısı I. Jeolojik Zaman’da oluşmaya başlamış, III. Jeolojik Zaman’da şekillenmiştir.^[142] Konya ve çevresi Geç Miyosen (10 milyon yıl) Pliyosen döneminde blok faylanmalarla çökmeye başlamıştır. Çöküntü alanında daha sonra günümüzde kalıntılarına Akgöl (Ereğli) ve Hotamış’ta rastladığımız büyük bir göl oluşmuştur. Göl sahası zamanla  karasal ve gölsel sedimanlar (tortu-çökelme) nedeni ile geniş ovalara dönüşmüştür. Ereğli,  Karapınar, Cihanbeyli, Kulu, Sarayönü, Kadınhanı, Konya merkez ve çevre ilçeler ile Çumra Ovaları bu dönüşümün eseridir.  Konya ilinde en fazla alana sahip yeryüzü şekli ova ve platolardır. Ovaların tabanlarında yer alan çukur kısımlarda kapalı havzalar oluşmuştur. Yükseltiler genellikle ilin güneyinde ve  batısında yer almaktadır. Ovalar, platolar ile birbirinden ayrılmıştır. Yağış azlığı nedeni ile ova ve platolar derin vadilerle yarılmamıştır.^[143]

Konya 40.838 kilometre karelik alanı (göller hariç 38.873 km²) ile Türkiye’nin en büyük yüzölçümüne sahip ilidir. Konya Türkiye yüzölçümünün (783.562) yaklaşık yirmide birine (yüzde 5.2) tekabül etmektedir.  İl, 36.4444 ve 39.1823 kuzey enlemleri (güney ve kuzeydeki en uç noktalar)  ile 31.1420 ile 34.3018 doğu boylamları (Google Earth/il sınırları en uç noktalar) arasında yer almaktadır. Şehir merkezinin koordinatları; “37.5217 enlem, 32.2958 boylam” (Google Earth/Valilik) şeklindedir. Konya’nın doğusunda Niğde, Aksaray ve Ankara (kuzeydoğu), güneyinde Mersin, Karaman ve Antalya, batısında Isparta, Afyonkarahisar ve Antalya (güneybatı), kuzeyinde Ankara ve Eskişehir illeri yer almaktadır. Konya’nın kuş uçumu doğu-batı mesafesi 275, kuzey-güney mesafesi 285 kilometredir.^[144] Konya’nın en doğu ucunda Halkapınar ilçesinin Yassıkaya Mahallesi, en batı ucunda Akşehir ilçesinin Değirmenköy Mahallesi, en kuzey ucunda Kulu ilçesinin Köşker Mahallesi, en güney ucunda ise Hadim ilçesinin Beyreli Mahallesi bulunmaktadır. 

Sınırlar ve Komşu İller

Konya, hem İç Anadolu Bölgesi (22 ilçe) hem de Akdeniz Bölgesi’nde (9 ilçe) toprakları olan bir ildir. Konya topraklarının yaklaşık beşte biri Akdeniz Bölgesinde, geriye kalan bölümü İç Anadolu Bölgesi’ndedir.  Konya'nın;  Akören, Akşehir, Altınekin, Cihanbeyli, Çeltik, Çumra, Derbent, Doğanhisar, Emirgazi, Ereğli, Güneysınır, Halkapınar,  Ilgın, Kadınhanı, Karapınar, Karatay, Kulu, Meram, Sarayönü, Selçuklu, Tuzlukçu ve Yunak ilçeleri İç Anadolu Bölgesi;  Hüyük, Beyşehir, Seydişehir, Bozkır, Taşkent, Hadim, Derebucak, Yalıhüyük ve Ahırlı ilçeleri Akdeniz Bölgesi sınırları içerisindedir.  Geniş Konya Ovası güneyde büyük oranda Toros Dağları, batıda Sultan Dağları (Batı Toros Dağlarının uzantısı) ile çevrilidir. Akdeniz Bölgesi’nde bulunan ilçelerin tamamı bu dağ silsilesinin üzerinde yer almaktadır. 
Konya şehir merkezinin rakımı 1.016 metredir. İl büyük oranda ova ve platolardan oluşmaktadır. Ova ve platoların bulunduğu geniş coğrafyada rakım 1.000 metre ile 1.250 metre arasında değişmektedir.  Rakım ilin güneyine ve batısına doğru gidildikçe artmaktadır. Ülkemizin önemli yükseltilerinden Toros Sıradağlarının bir kısmı il sınırları içerisinde (güney ve güneybatı) yer almaktadır.  İlin en yüksek noktası Toros silsilesi üzerindeki 3.430 metre rakımlı Aydos Dağı’dır.^[145] Dağ Halkapınar ilçesi sınırları içerisinde bulunmaktadır.^[146]

Su ve Tarım

Türkiye’nin ikinci büyük gölü olan Tuz Gölü ile üçüncü büyük gölü olan Beyşehir Gölü’nün büyük kısmı Konya toprakları içerisinde yer almaktadır. Tuz Gölü Türkiye’nin en büyük tuzlu su gölü, Beyşehir Gölü ise Türkiye’nin en büyük tatlı su gölüdür. İl sınırları içerisindeki diğer belli başlı göller, Akşehir Gölü, Ilgın (Çavuşçu) Gölü, Suğla Gölü, Hotamış Gölü, Ereğli Akgöl, Bolluk Gölü, Meke Krater Gölü, Acıgöl, Kulu Düden Gölü, Kozanlı Gölü (Gökgöl), Samsam Gölü ve Tersakan Gölü’dür. 

Çok büyük olmamakla birlikte il sınırları içerisinde birçok baraj bulunmaktadır. Bunların başlıcaları şunlardır: Sille Barajı, İvriz Barajı, May Barajı, Altınapa Barajı, Apa Barajı ve Derebucak Barajı. 
Konya ilindeki toplam 4.083.800 ha alanın, 2.591.689 ha’lık kısmı (%63,5) düzlük, 1.306.048 ha’lık kısmı (%32) dağlık, 183.663 ha’lık kısmı ise sulak (%4,5-göl/baraj) alanlardan oluşmaktadır. 40.84 milyon dekar toplam il alanının yüzde 64.83’lük bölümü (26.48 milyon dekar) tarım için elverişlidir. İşlenen tarım alanı toplam il alanının yüzde 46’ısına, tarıma elverişli alanın ise yüzde 71.22’isine tekabül etmektedir. Çayır ve meralar (7.6 milyon dekar)  il alanının yüzde 18.6’ını, ormanlık alanlar (4.99 milyon dekar) yüzde 12.07’isini oluşturmaktadır. Ekonomik olarak sulanabilir alan 18.2 milyon dekar olup bunun 5.4 milyon dekarı (yüzde 30)  sulanabilmektedir. Not: 2017 yılı verileridir. ^[147]

Ormanlık alanların büyük kısmı Toros Dağları ile Sultan Dağlarında yer almaktadır.  Bu dağların alt kesimlerinde katran ardıcı, menengiç, yasemin, ahlat, laden ve farklı çalı türleri, yüksek kesimlerinde karaçam, kızılçam, sedir, köknar, ardıç ve meşe türleri bulunmaktadır.  Ova ve platolar ise ‘bozkır’ adı verilen steplerden (ağaçsız bitki örtüsü-baharda yeşerip kışa doğru kuruyan bitkiler) oluşmaktadır. Eski Konya Gölü olarak bilinen göl alanı iklim değişikliği nedeniyle suyun çekilmesi sonucunda tarımsal üretimin yapıldığı ovalara dönüşmüştür (Konya-Karapınar-Çumra). 

Konya kapalı havzası ırmak ve akarsu fakiri bir coğrafyadır.  Konya ve çevresinde yer alan akarsular ilin tarıma elverişli topraklarının tamamını sulamada yetersiz kalmaktadır. Son yıllarda kuyulardan elde edilen suyla (yeraltı suyu) tarım yapılmaya çalışılmaktadır. Kuyu sularının çokça kullanılması yer altı sularının çekilmesine neden olmakta, bu da şehrin geleceğini tehdit etmektedir. Konya’da hem Akdeniz’e hem de Karadeniz’e dökülen akarsular bulunmaktadır. Gökpınar Deresi, Sakarya Irmağı yolu ile Karadeniz’e dökülürken, Göksu Irmağını oluşturan dereler Akdeniz’e ulaşmaktadır. Diğerleri ise Konya kapalı havzasına akmaktadır. Havzada bulunan göl ve bataklıklar bu kaynaklardan beslenmektedir. Konya ilindeki belli başlı akarsular; Çarşamba Çayı, Meram Çayı, May Deresi, Sille Deresi, İvriz Çayı ile kaynağını Konya topraklarından alan Göksu Nehri’dir. Çarşamba Çayı il sınırları içerisindeki en uzun ve debisi en yüksek akarsudur. Çarşamba Çayı ve Göksu’yu besleyen derelerin suyu, yapılan ilave yatırımlarla (baraj-su tüneli) tarımsal sulama amacıyla Konya Ovası’na akıtılmıştır. Göksu’yu oluşturan dereler üzerinde inşa edilen barajlarda (Bozkır, Bağbaşı, Avşar) toplanan suyun bir kısmının Mavi Tünel Projesi (büyük kısmının bitirilme tarihi 2012)  kapsamında tarımsal sulama amacıyla Hotamış Depolamasına aktarılması planlanmış, bir kısmı ise içme suyu amacıyla Konya Şehir Merkezi içme suyu şebekesine verilmiştir. 17 kilometrelik Mavi Tünel, GAP tünelinden sonra Türkiye’nin en uzun ikinci su tünelidir. 

Deprem Riski

Konya Türkiye’nin deprem riski en az olan illerinden biridir. İl sınırlarında 1, 2, 3, 4 ve 5.  derece deprem bölgeleri mevcuttur. Akşehir Fay Zonu civarındaki alan 1.derece deprem bölgesi olarak kabul edilmektedir. 6-6.5 büyüklüğünde depremlere neden olabilecek olan bu zonun etki alanında Akşehir, Ilgın, Tuzlukçu ve Doğanhisar ilçeleri yer almaktadır.^[148]  Bu ilçeler 1’inci derece deprem bölgesi olarak kabul edilmektedir. Hüyük ve Yunak 2’nci derece deprem bölgesi,  Kulu, Çeltik, Kadınhanı, Sarayönü, Derbent, Beyşehir ve Derebucak 3’üncü derece deprem bölgesi, Cihanbeyli, Altınekin, Selçuklu, Karatay, Meram, Seydişehir, Akören, Bozkır, Yalıhöyük, Ahırlı ve Halkapınar 4’üncü derece döprem bölgesi, Karapınar, Emirgazi, Ereğli, Çumra, Güneysınır, Hadim ve Taşkent 5’inci derece deprem bölgesinde bulunmaktadır.^[149]

Konya il sınırları içerisinde tehlike oluşturabilecek en sıkıntılı fay Akşehir fayıdır. Konya’da kaydedilen en büyük deprem 15 Aralık 2000 tarihinde meydana gelen 6 büyüklüğündeki Akşehir Depremi’dir. Depremde 6 kişi ölürken, 250 bina yıkılmıştır. Akşehir Fay Zonu’nun yanı sıra il sınırları içerisinde Tuzgölü, Beyşehir, Altınekin, Konya (merkez), Karaömerler, Divanlar, Göçü, İnsuyu, Ilgın, Eldes ve Güvenç fayları bulunmaktadır.^[150] Bu faylar büyük depremler oluşturabilecek nitelikte değillerdir. 2009’da kent merkezinde aynı gece 4.5 ve 4.7 büyüklüğünde iki deprem meydana gelmiştir. 

Konya’da özellikle Karapınar ilçesi ve civarlarında son yıllarda meydana gelen çökmeler neticesinde ‘obruk’ adı verilen büyük çukurlar oluşmaktadır. Obruk oluşumunun yer altı sularının çekilmesi ile ilintili olduğu tahmin edilmektedir. 

Doğal Miras

Karapınar ilçesi sınırlarında yer alan Karacadağ, şehir merkezinin 13 kilometre batısında yer alan Takkeli dağ ve ilin güneybatısında yer alan Erenler Dağı Konya ili sınırları içerisinde bulunan sönmüş yanardağlardır. 

Konya Kapalı Havzası;  Konya ile birlikte Karaman, Aksaray, ve Niğde illerinin bir kısmını da içerisine alan 55.380 kilometre karelik alanı kapsamaktadır. Konya Kapalı Havzası WWF (Dünya Tabiatı Koruma Vakfı) tarafından, biyolojik çeşitlilik bakımından dünya çapında önemli 200 ekolojik bölgeden biri ilan edilmiştir.