Konya Belediye Tarihi

Müslüman beldelerde belediyenin temeli “hisbe” teşkilatı ile atılmıştır. Oluşumunun ilk örneklerine Peygamber efendimiz Hazreti Muhammed (SAv) döneminde rastlanan (peygamberimizin çarşı-pazar denetimleri için 5 kişiyi sâhibü’s-sûk –zabıta-  adıyla resmen görevlendirdiği bilinmektedir)  bu teşkilat,  Hazreti Ömer döneminde müesseseleşmiştir. Hisbe; dinî emirler uyarınca gerçekleştirilen genel ahlakı ve kamu düzenini koruma faaliyetlerini ve özellikle bu görevi yerine getirmekten sorumlu olan müesseseyi ifade etmektedir. İhtisap Teşkilatı adı ile bilinen bu kurumlarda (belediye) çalışan görevlilere muhtesip adı verilmiştir. Selçuklu Döneminde Nizamülmülk, her şehir ve kasabaya bir muhtesibin tayin edilmesi gerektiğini söylemiştir.96

Şehirlerde bugünkü belediyecilik görevlerinin yerine getirilmesi ile ilgili müesseselere Selçuklu ve Osmanlı devletlerinde rastlanmaktadır. Her iki devlet döneminde de Konya’da ‘ihtisap teşkilatı’ bulunduğu ve başında muhtesip adı verilen idarecilerin olduğu bilinmektedir. İhtisap Teşkilatı’nın görevleri (muhtesipler) toplumsal yaşamda genel ahlakı gözetlemek, kamu düzenini korumak, ticari faaliyetleri düzenlemek olarak belirlenmiştir. Muhtesip her ay lonca temsilcileriyle birlikte fiyatları tespit ederek dairenin kapısına asmak, belirlenen fiyatlara uymayan esnaf ve zanaatkârları denetlemekle görevliydi. 

Yeniçeri Ocağını kapatan II. Mahmut, şehir idaresinde meydana gelen boşluğu gidermek için İhtisap Ağası’ nı Nazır,  İhtisap Teşkilatını da Bakanlık düzeyine yükseltmiştir. Bu hadise, belediyecilikte kurumsallığa giden ilk adım olarak görülmektedir. İhtisap Nazırı’nın emrindeki yeni görevliler, İhtisap Neferleri olarak adlandırılmış olup bunun günümüzdeki karşılığı zabıtadır. İhtisap Nezaretinin faaliyete geçtiği 4 Eylül 1826 tarihi,  Zabıta Teşkilatı’nın kuruluş günü olarak kabul edilmekte ve her yıl kutlanmaktadır.97

İhtisap Nazırlığı’nın kurulmasından kısa süre sonra (1830) Konya’da İhtisap Ağalığı Müessesesi kurulmuştur. İhtisap Ağalığı Müessesesi bir belediye teşkilatı arayışı olarak kabul edilebilir. Değişen şartlar belediye hizmetlerini yerine getirecek bir kuruluşa ihtiyaç duyulduğunu hissettirmiş, çözüm bu şekilde bulunmuştur. Ancak modern belediyecilik teşkilatının Osmanlı’da teşekkülü için bir süre daha beklemek gerekmiştir. 

Türkiye’de batılı anlamda kurulan ilk belediye teşkilatı 1854’te İstanbul’da kurulan ‘Şehremaneti Müessesesi’ olarak kabul edilmektedir. Bu tarihten sonra İhtisap Ağalığı’nın yerini ‘Şehremaneti Müessesesi’ almıştır.  İstanbul dışında ilk belediyecilik örneklerine ise 1864 yılından sonra rastlanmaktadır. Bu tarihte çıkarılan Vilayet Nizamnamesi ile idari yapılanmada bazı değişikliklere gidilmiştir. Bu nizamnameden 4-5 yıl sonraya (1868-69) ait salnamelerde belediye hizmetleri ile ilgili bilgilere rastlanmaktadır. Bu tarihten sonra diğer illerde de belediye (Şehremaneti) teşkilatları kurulmaya başlanmıştır. Bu dönemde Konya’da ilk Şehremini (belediye başkanı) 1869 yılında bu görevi yapan Muhasebeci Rahmi Efendi olarak kayıtlarda görünmektedir.98 1870 yılında Hacı Fasih Efendi, 1871-72 yıllarında ise Hacı Velizade Mehmet Efendi belediye başkanlığı yapmıştır. Cumhuriyet Dönemi ilk belediye başkanı ise Kâzım Gürel’dir (1923-27).  

Cumhuriyet döneminde  belediye hizmetleri konusundaki en kapsamlı düzenleme 1930 ve 1933 yıllarında yapılmıştır. Bu düzenleme ile belediyelere halkın toplu hâlde bulunduğu yerlerde denetleme yetkisi verilmiş, yapı ve yol kanunu çıkarılmış, avans ve kredi almalarına imkân sağlanmış, hizmet alanları genişletilmiştir.  Süreç içerisinde belediyelere yeni görev ve sorumluluklar yüklenmiştir.  
Alâeddin Tepesi etrafından şekillenen Konya şehrinde 1960’lı yıllardan sonra kuzey istikametinde devam eden bir yapılaşma başlamıştır. Nalçacı Caddesi yeni şehir yapılaşmasının nüvesini oluşturmuştur. 1975’te kurulan Selçuk Üniversitesi’nin belirlenen yerleşkesi şehrin gelişme istikametine yön vermiştir. Şehir bu tarihten sonra hızlı bir şekilde Afyonkarahisar-İzmir yolunun (Eski İstanbul Yolu)  iki yakası üzerinde büyümüştür. 

Konya Belediyesi, 20.06.1987 tarih 3399 sayılı Kanun ile üç ilçeden (Meram, Selçuklu ve Karatay) meydana gelen “Büyükşehir” statüsüne kavuşturulmuştur. Alâeddin Tepesi orta nokta kabul edilerek şehir merkezinde üç ilçe teşekkül ettirilmiştir.  Merkez ilçeler Selçuklu, Meram ve Karatay şeklinde adlandırılmıştır. Şehrin, yeşil dokunun yoğun olduğu  güney ve güney batı bölümü Meram ilçesini, modern yapılaşmayla gelişimini sürdüren kuzey ve kuzey batı bölümü Selçuklu ilçesini, Mevlâna ve çevresini içine alan doğu ve güney doğu bölümü Karatay ilçesini oluşturmuştur.  1989 yerel seçimlerinden sonra geçilen bu yeni sistemde Konya’nın ilk Büyükşehir Belediye Başkanı Doç. Dr. Halil Ürün olmuştur. Şehirde daha sonra sırayla Mustafa Özkafa, Tahir Akyürek ve Uğur İbrahim Altay Büyükşehir Belediye Başkanı seçilmişlerdir. 

06.12.2012’de kabul edilen 6360 sayılı Yeni Büyükşehir Belediyesi yasası ile diğer illerde olduğu gibi Konya’da da Büyükşehir Belediyesi sınırları il mülki sınırları, ilçe belediyelerinin sınırları ilçe mülki sınırları olarak belirlenmiştir. Yasa 2014 seçimleriyle birlikte uygulamaya girmiştir.  Valilik nezdinde İl Özel İdaresi tarafından taşrada yürütülen işler bu tarihten sonra belediyeler tarafından yapılmaya başlanmıştır. Bu kanunla büyükşehir sınırlarındaki belde teşkilatları sonlandırılmış, köy statüsü mahalle statüsü ile değiştirilmiştir. Konya’daki 168 belde mahalleye dönüştürülmüştür. Zamanla bazı mahalleler birleştirilerek mahalle sayısı da azaltılmıştır.  Konya’da 31 Mart 2024 seçimlerine kadar 1154 olan mahalle sayısı bu tarihle birlikte 1137’ye düşürülmüştür.