Orta Taş Çağı

2.1.1.2- ORTA TAŞ ÇAĞI

(Mezolitik-Proteneolitik Çağ/Yakındoğu’da Epipaleolitik Çağ M.Ö 14.000-12.000/10.000-8.000) 
Paleolitik Çağ (eski taş çağı) ile Neolitik Çağ (yeni taş çağı)  arasında kısa bir tarih aralığını kapsayan bu dönemi bazı tarihçiler Paleolitik Çağ’ın devamı, bazıları ise Neolitik Çağ’ın ilk dönemi olarak kabul etmektedir. İnsanların mağaralarda, taş ve ağaç oyuklarında yaşadığı, hayatını avcılık ve toplayıcılıkla idame ettirdiği Eski Taş Çağı’ndan (Paleolitik), yerleşik hayata geçtiği Yeni Taş Çağı’na (Neolitik) geçiş sürecini kapsayan bu döneme Orta Taş Çağı (Mezolitik-Epipaleolitik) denmektedir. Kuzey yarım kürede etkisi daha fazla görülmüştür.  Jeolojik olarak Holosen Çağ (küresel ısınma ile oluşan iklim değişikliği dönemi) olarak adlandırılan evre insan yaşam biçimini (kültür-teknik) esas alan dönemler adlandırmasında Epipaleolitik Çağ’a denk gelmektedir. Levant Bölgesinde  (Doğu Akdeniz-Suriye/Filistin/Lübnan/ kısmen Anadolu)  bu dönem daha erken tarihlerde yaşanmaya başlamıştır. Bu değişimden (ısınmanın oluşturduğu yeni koşullar) daha sonra Orta Anadolu, ardından Avrupa etkilenmiştir.^[10] Holosen dönemle (ısınma)  birlikte insanların yaşam biçimleri değişmiştir.  Sıcak bölgeleri tercih eden, mağaralar ve kaya sığınaklarında yaşamlarını sürdüren insanlar dünyanın soğuk iklimli (iklim değişikliği nedeni ile bu bölgeler de ısındığından) bölgelerine yayılmışlar, yer yer ilkel barınaklar  inşa etmeye başlamışlardır.  Bu dönemde insanlar hayatlarını sürdürebilmek için yeni ve daha fonksiyonel el aletleri (taş, kemik, ağaç) üretmişlerdir. Konya’yı içine alan Orta Anadolu bölgesinde bu dönemin emarelerine MÖ  10.000’lere doğru rastlanmaktadır. 

Konya’nın bu dönemini daha iyi anlayabilmek için ‘Eski Büyük Konya Gölü’ çevresini bütüncül olarak ele almak gerekmektedir. Bu gölü çevreleyen üç il bulunmaktadır. Konya, Karaman ve Aksaray. Tarihî araştırmalar bu üç ilin coğrafi mecburiyetle binyıllar boyuncu kader birliği yaptığını göstermektedir. Son kalıntılarına yakın zamana kadar (2000’li yılların başı) Karapınar ilçesine bağlı Hotamış Mahallesi’nde rastlanan bu gölün çevresi bölgeye ulaşan ilk insanlara ev sahipliği yapmıştır. Avcılık ve toplayıcılıkla hayatlarını idame ettiren bu dönem insanlarının, göle kaynaklık yapan (büyük oranda) Çarşamba Çayı’ndan içme suyu ihtiyaçlarını karşıladıkları düşünülmektedir. Yiyecek gereksinimlerini ise gölde yakaladıkları balıklar ve göl kenarındaki bataklıklarda avladıkları kuşlarla karşıladıkları varsayılmaktadır. Bu varsayım o dönemin yerleşimlerinde yapılan kazı çalışmalarında elde edilen bulgularla doğrulanmıştır. Avcılık ve toplayıcılık ile yaşamını sürdüren ilk gezgin insan topluluklarının izlerine Konya’da İsmil Mahallesi yakınlarında rastlanmıştır. Karatay İlçesine bağlı İsmil Mahallesi’ne 5.5 kilometre uzaklıkta (kuzeydoğusunda) yer alan han kalıntılarının (Dervişin Han) yakınlarında elde edilen buluntuların günümüzden 12-13 bin yıl öncesine ait olduğu tespit edilmiştir.  Bu yontma taş aletler Holosen Çağ esas alındığında bugüne kadar Konya ve civarlarında elde edilen en erken buluntulardır.^[11] Dervişin Han buluntularından yola çıkarak insanların Epipaleolitik Çağdan (Orta Taş Çağı)  itibaren Konya’yı yurt edindikleri söylenebilir.^[12]

Bu dönemin ovadaki bir diğer yaşam alanı günümüzde Karaman sınırları içerisinde yer alan (Konya-Karaman sınırında) Süleyman Hacı Köyü yakınlarındaki Pınarbaşı Höyük ve Kaya Sığınağıdır. (Burası 1989 yılına kadar Konya’ya bağlı idi) Günümüzde kurumuş olan Hotamış Gölü’nün güneybatı kenarında Pınarbaşı yerleşmesinde MÖ X’uncu bin yıla giden, etrafı kayalıklarla korunmuş bir açık hava sığınağı mevcuttur.^[13]

Bir başka bilimsel çalışmada ise buranın tarihi MÖ  14 binlere kadar götürülmektedir. “Pınarbaşı, MÖ yaklaşık 14.000-11.000’e tarihlenen bir kaya sığınağı olup, Levant bölgesindeki Natuf kültürünün yanı sıra MÖ 9.500’e yani Levant bölgesinde Çanak Çömleksiz Neolitik A döneminin başlarına tarihlenen, 1 hektarlık, küçük bir höyük yerleşmesi ile de aynı zamana denk gelmektedir.” ^[14] Pınarbaşı tarihî yerleşiminde ise tarih MÖ  IX’uncu bin yıla uzanmaktadır.^[15] Prof. Dr. Hasan Bahar buradaki yerleşimin MÖ XI bine uzandığını ifade etmektedir.^[16]

Aksaray ilinin yaklaşık 25 kilometre güneydoğusunda bulunan Aşıklı Höyük’te yapılan kazılarda tıpkı Pınarbaşı’nda olduğu gibi  MÖ IX bin yıla tarihlenen buluntular elde edilmiştir. ^[17] Konya İsmil Dervişin Han, Karaman Pınarbaşı ve Aksaray Aşıklı Höyük’te elde edilen bulgular bölgede Epipaleolitik Çağ’dan Neolitik Çağ’a eviriliş sürecinde bir kıpırdanma olduğunu göstermektedir. Bugüne kadar yapılan çalışmalarda;  insanların  küresel ısınma (Holosen Çağ)  ile birlikte kuzey yarımkürede meydana gelen değişimler (iklim) üzerine MÖ 10.000’e yaklaşılırken Konya Ovası’nı keşfedip  burayı yurt edindikleri ortaya çıkmaktadır. Mevcut höyüklerde devam eden kazılar ilerleyen yıllarda bu konuda bize daha net bilgiler verebilecektir.